TATUAŻ A
PRAWO
AUTORSKIE

Sztuka trwałego ozdabiania ciała rokrocznie zyskuje kolejnych entuzjastów; w związku z jej popularyzacją przybywa również artystów tatuażu. Praktykanci często sięgają po gotowe projekty wzorów tatuażu, znajdujące się w Internecie, żeby doskonalić swoje techniki. Oczywiście nie ma w tym nic złego dopóty, dopóki nie przeniosą ich na ludzką skórę, a efekt końcowy nie zostanie upubliczniony w sieci, na profilu artysty tatuażu z oznaczeniem, iż dana praca to jego autorski projekt. Jednak odpowiedzialność ciąży także na miłośnikach tatuowania. Klient studia tatuażu nie powinien wymagać od tatuatora, aby ten wykonał dokładnie taki sam wzór, jaki zdobył oszałamiającą ilość likeów w sieci. fot. Klaudia Kękuś

Ania Skuza - prawo tuszu fot. Klaudia Kękuś
prawo tuszu inspiracja a wykonanie tatuazu

Inspiracja
a tatuaż

Kwestia granicy inspiracji cudzym utworem w kontekście wykonywania tatuażu wymaga ostrożności i rozważnego podejścia; zarówno ze strony klientów salonów tatuażu jak i artystów, podejmujących się wykonania usługi. Wszak niejeden z nas słyszał o prawie autorskim. Czy obejmuje ono również usługi, świadczone w studiach przez artystów tatuażu? „O komentarz w tej sprawie poprosiliśmy specjalistkę – radcę prawnego Annę Skuzę, założycielkę kancelarii prawnej wspierającej branżę tattoo i beauty oraz autorkę bloga “Prawo Tuszu”, na którym dzieli się wiedzą o prawie w studiu tatuażu.”

CZY TATUAŻ
MOŻE BYĆ
UTWOREM?

To najważniejsze, w kontekście naszych rozważań, pytanie. Czy prawo autorskie w ogóle tyczy się tatuażu? Zgodnie z ustawową definicją przedmiotem prawa autorskiego jest: “każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia.”

czy tatuaz jest utworem w sweitle definicji ustawowej

Czy tatuaż
jest utworem
w świetle
definicji
ustawowej?

Tatuaż może być utworem w świetle przywołanej definicji ustawowej. Z punktu widzenia ochrony na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, konieczne jest ustalenie utworu oraz nacechowanie go indywidualnym piętnem. Ustawa nie wymienia literalnie tatuażu jako utworu, który podlega ochronie. Wskazuje jednak utwory plastyczne, a tatuaż jest niczym innym jak właśnie utworem plastycznym, utrwalonym na specyficznym nośniku - ludzkim ciele. Przed wykonaniem może zostać zaprojektowany na papierze lub tablecie. Następnie wzór tatuażu zostanie przeniesiony na skórę; albo powstaje bezpośrednio na niej (freehand). Jeśli tatuaż powstaje na podstawie indywidualnego projektu, który nie jest powieleniem cudzego wzoru i zawiera twórcze elementy, to będziemy go mogli uznać za utwór, co automatycznie spowoduje objęcie go ochroną autorskoprawną. Z drugiej strony tatuaże nieposiadające indywidualnych cech - inicjały, daty, małe znaczki, kropki - raczej nie będą uznane za utwory.

KŁOPOTLIWE
KWESTIE

Osoba, zainteresowana wykonaniem wzoru tatuażu, zazwyczaj szuka inspiracji w sieci. Często nie sprawdza źródła pochodzenia danego zdjęcia, rysunku lub grafiki. Ba! Entuzjaści tej sztuki niejednokrotnie zwracają się z prośbą o dokładne odwzorowanie projektu innego tatuatora. Jak daleko może posunąć się artysta tatuażu, do którego zgłasza się klient z referencją, znalezioną w Internecie?

Wzór z
Internetu

Czy prośba, skierowana do artysty tatuażu, o wykonanie wzoru znalezionego w Internecie bez nanoszenia zmian, narusza prawa autorskie? Sformułowanie “wzór znaleziony w Internecie” jest bardzo obszerne. W większości przypadków zdjęcia, które widzimy w Internecie, są utworami i podlegają ochronie prawnoautorskiej, a to oznacza, że nie możemy ich swobodnie kopiować, ponieważ naruszamy wówczas prawo autorskie innego twórcy.

Utwory
Domeny
Publicznej

Czy są jakieś wyjątki od tej reguły? Do wyjątków należą utwory, które znajdują się w domenie publicznej lub utwory udostępniane na warunkach licencji Creative Commons. Do domeny publicznej utwory wchodzą albo po upływie odpowiedniego czasu od daty śmierci twórcy, albo są do tej kategorii zaliczane od momentu powstania ze względu na niski poziom twórczości (a więc, w gruncie rzeczy - nigdy nie podlegały ochronie autorskoprawnej). Posłużmy się przykładem - artysta tatuażu może kopiować obrazy takich twórców jak: Hieronim Bosch, Gustav Klimt czy Edward Munch (ponieważ minęło już 70 lat od śmierci tych twórców), ale nie może robić tego, w przypadku Salvadora Dali czy Pablo Picasso – ponieważ ich dzieła nie weszły jeszcze do domeny publicznej. Warto jednak podejść do sprawy zdroworozsądkowo; podejrzewam, że spadkobiercy Pablo Picasso nie wytoczą powództwa dlatego, że tatuator wykonał kopię dzieła artysty (chociaż mogliby). Natomiast artysta tatuażu, który znalazł kopię swojego autorskiego wzoru tatuażu na profilu innego studia lub twórcy, będzie miał inne motywacje. To właśnie takimi sprawami coraz częściej zajmuję się w mojej kancelarii. Z tego powodu każdy artysta tatuażu musi uważnie dobierać źródła inspiracji; z pewnością powinien odmawiać wykonywania kopii na podstawie zdjęć tatuażu kolegi z branży. W przypadku utworów udostępnianych na warunkach licencji Creative Commons - autor samodzielnie ustala zasady i pola eksploatacji utworu. Może więc zezwolić na kopiowanie oraz tworzenie utworów zależnych lub wyłącznie na użycie niekomercyjne. Temat licencji Creative Commons jest wątkiem bardzo obszernym. W tym miejscu bardziej chciałabym zasygnalizować, że korzystanie z takich źródeł stanowi jakieś rozwiązanie.

Inspiracje
z social-mediów

Sporo osób szuka inspiracji w social-mediach: na Facebooku, Instagramie czy Pintereście. Czy możemy użyć takiej pracy jako referencji? Niektórzy błędnie twierdzą, że zdjęcia, jakie możemy znaleźć w social mediach są “dobrem wspólnym”. Ten argument poparty jest błędnym przeświadczeniem, iż osoby które publikują swoje prace w SM zrzekają się praw do nich. Wystarczy zapoznać się z regulaminami wspomnianych portali. Fakt, że artysta dzieli się zdjęciami swoich prac w social mediach czy na własnej stronie internetowej, nie jest równoznaczny ze zrzeczeniem się praw do nich. Wykonanie kopii cudzej pracy (jeśli spełnia ona przesłanki utworu w rozumieniu ustawy), będzie naruszało prawa autorskie osobiste i majątkowe innego twórcy – co jest podstawą do wszczęcia postępowania cywilnego o odszkodowanie oraz zadośćuczynienie przeciwko osobie, dopuszczającej się takiego naruszenia. W niektórych przypadkach może być również podstawą ku wszczęciu postępowania karnego.

tatuaz a prawo karne

Odpowiedzialność
Karna

A więc w sprawie zdjęć, grafik czy rysunków znalezionych na Pintereście sprawa jest jasna. Jednak co powinien zrobić artysta tatuażu, który zostanie poproszony o odwzorowanie na skórze klienta projektu innego tatuatora? Albo jeśli sam posunie się do wykonania wzoru tatuażu mocno inspirowanego twórczością kolegi lub koleżanki z branży?

wzory
inspirowane
a plagiat

Czy wykonywanie tak zwanych “wzorów inspirowanych” (które są niemal identyczne z oryginałem) już wcześniej wykonanymi tatuażami to plagiat? Utwór inspirowany to nie to samo co plagiat. Ten pierwszy twórczo przetwarza elementy dzieła inspirującego; a więc o jego charakterze decydują już własne, indywidualne elementy (a nie elementy przejęte). W utworze inspirowanym wątek utworu cudzego zostaje tylko zaczerpnięty, ale pod wpływem natchnienia powstaje coś nowego – utwór mający cechy twórczości samodzielnej. Warto pamiętać, iż utwór inspirowany nie posiada elementów twórczych cudzego utworu; może jedynie zawierać elementy nieobięte ochroną prawa autorskiego. Należą do nich: charakterystyczne cechy określonego stylu czy pomysł. Istotą plagiatu natomiast jest wykorzystanie elementów cudzego utworu w takim stopniu, iż brak twórczej działalności plagiatora jest zauważalny - pracy nie można przypisać oryginalności. Poza tym plagiat nie ma swojej oficjalnej definicji, jednak aby uznać, że doszło do naruszenia, muszą zostać spełnione dwa warunki: uprzednie zapoznanie się przez plagiatora z treścią i formą utworu inspirującego, a następnie przejęcie ich do “własnej” pracy. Powszechnie przyjmuje się, że to naruszenie osobistych praw autorskich, polegające na przywłaszczeniu całości lub części cudzego utworu oraz opublikowaniu pod własnym nazwiskiem lub pseudonimem. Przywłaszczenie sobie cudzego autorstwa może występować jako: - plagiat oczywisty (jawny) - plagiat ukryty. Plagiat jawny polega na przejęciu cudzego utworu w całości lub znacznej części w niezmienionej postaci, lub z minimalnymi zmianami – w takiej formie jest on najłatwiejszy do wykrycia i udowodnienia. Natomiast plagiat ukryty wykorzystuje cudzy utwór w istotnych elementach, ale w postaci mniej lub bardziej przekształconej.

Odpowiedzialność
za plagiat

Kto ponosi odpowiedzialność - klient czy artysta tatuażu? To zależy czy mówimy o odpowiedzialności cywilnej, czy karnej. Najczęściej odpowiedzialność jest po stronie artysty tatuażu, ponieważ on fizycznie wykonuje tatuaż - a właśnie to działanie doprowadza do naruszenia praw autorskich. Tatuator czerpie korzyść majątkową z naruszenia cudzych praw, ponieważ uzyskuje zapłatę za wykonany tatuaż. W dodatku często publikuje zdjęcie pracy na swoich SM, przypisując sobie autorstwo. Jeśli artysta jest pracownikiem, zatrudnionym w studiu na umowie o pracę - również studio tatuażu może zostać pociągnięte do odpowiedzialności. Właściciele salonów tatuażu to najczęściej osoby fizyczne, prowadzące jednoosobowe działalności gospodarcze. Przy tej formie działalności odpowiada się całym swoim majątkiem osobistym. Dlatego, przy zakładaniu własnego salonu tatuażu, warto pamiętać o ubezpieczeniu OC. Dodatkową formę zabezpieczenia stanowi oświadczenie klienta, że to on jest autorem projektu i przysługują mu autorskie prawa osobiste oraz majątkowe do przedstawionego wzoru tatuażu. Artysta ma prawo o nie poprosić. Jeśli jednak klient nie jest autorem projektu, tatuator może poprosić go o przedstawienie zgody autora, zawierającej licencję na wykorzystanie projektu w formie wzoru tatuażu. Dbając o to wcześniej, artysta tatuażu zbiera dowody i ma szansę na zbudowanie strategii obrony, gdyby doszło do sporu na drodze sądowej. Poza tym - lepiej nie publikować zdjęć takich prac w SM. Oczywiście idealnie byłoby tatuować tylko swoje autorskie projekty, a w przypadku wątpliwości - porozmawiać z klientem i przekonać go, że stworzymy dla niego coś inspirowanego tym co mu się podoba.

przeniesienie praw autorskich w tatuazu

PRZENIESIENIE
PRAW
AUTORSKICH

W treści ustawy mamy do czynienia również z zapisem o prawach osobistych i majątkowych. O ile pierwsze z nich są niezbywalne i przysługują autorowi utworu aż do jego śmierci, o tyle kwestia praw majątkowych jest dość kłopotliwa. Dlaczego? Cóż, ludzka skóra jest “płótnem żywym” - jak lubią określać to niektóre osoby z branży, opisując swoją pracę, co znacznie komplikuje sprawę. Jeśli klient zdecyduje się odpłatnie upublicznić swój wizerunek (przykładowo - w ramach kampanii reklamowej), to czy artysta tatuażu odpowiedzialny za wzory - będące integralnym elementem tegoż wizerunku - ma prawo wystosować roszczenie z tytułu naruszenia autorskich praw majątkowych? Można by przyjąć, iż w tym konkretnym przypadku tatuator udziela swoistej licencji na swoje dzieło, dopuszczającej korzystanie z niego na określonych polach eksploatacji.

Licencja
na tatuaż

Czy wykonanie wzoru tatuażu na skórze klienta przenosi autorskie prawa majątkowe i jest równoznaczne z udzieleniem licencji klientowi? Żeby mówić o przeniesieniu praw autorskich muszą one najpierw powstać - a powstają jednocześnie z chwilą ustalenia utworu. Na potrzeby tej odpowiedzi zakładam, iż wzór tatuażu spełnia kryteria utworu i został zaprojektowany bądź stworzony przez tatuatora. Na prawa autorskie składają się: - prawa autorskie osobiste - prawa autorskie majątkowe. Prawa autorskie osobiste są niezbywalne i nie przejdą one na klienta. Natomiast prawami autorskimi majątkowymi można rozporządzać, udzielając licencji wyłącznej lub niewyłącznej albo przenosząc prawa majątkowe na klienta. Licencja wyłączna i przeniesienie autorskich praw majątkowych wymaga dla swojej ważności formy pisemnej. Brak jej zachowania oznacza nieważność umowy. Wynika to wyraźnie z art. 67 ust. 5 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, jak również znajduje potwierdzenie w orzecznictwie (np. wyrok SA z 10 lipca 2014 r. sygn. akt. I ACa 145/14). Jeśli więc nie było umowy pisemnej między klientem a artystą tatuażu, to do przeniesienia autorskich praw majątkowych nie doszło. W takim przypadku mówimy o udzieleniu klientowi licencji niewyłącznej dla danego wzoru tatuażu. Zatem klient może swobodnie go nosić, ale nie posiada prawa do produkcji tzw. merchu czyli kubków czy koszulek z danym wzorem.

tatuaż
a pozew

Natomiast przypadki pozwów kierowanych przez tatuatorów do byłych, sławnych klientów za wykorzystanie tatuażu w warunkach komercyjnych, miały miejsce w Stanach Zjednoczonych. Wszystkie zakończyły się zawarciem ugody, co oznacza, że sąd ostatecznie nie wypowiedział się na ten temat. W warunkach polskich, wykorzystanie tatuażu w kampanii reklamowej również mogłoby zostać uznane za przekroczenie dozwolonego użytku. Jednak na gruncie prawa polskiego dojdzie do kolizji - prawa do wizerunku, które stanowi dobro osobiste klienta, z ewentualnymi prawami tatuatora, wynikającymi z przekroczenia dozwolonego użytku przez klienta. Osobiście uważam, że tego typu rozważania mają raczej charakter czysto akademicki.

prawo autorskie tatuaz

Problemy
branży

Realnym i bieżącym problemem branży tattoo w Polsce jest wykonywanie kopii tatuaży; to w tym zakresie trzeba zwiększać świadomość obu stron. Serdecznie dziękujemy Annie Skuzie za udzielenie tak obszernego i wyczerpującego komentarza; tatuaż a prawo autorskie? Żaden z was, po lekturze dzisiejszego wpisu, nie będzie się już więcej głowił nad tą kwestią. Kwestią niezwykle ważną (i jak widać bardzo złożoną) - zarówno z perspektywy artysty jak i klienta salonu tatuażu.